الگوپردازی مفهومی تربیت انقلابی اخلاق‌مندی از دیدگاه مقام معظم رهبری در گفتمان انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن وحدیث، دانشگاه کاشان

2 دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی، جامعه الزهرا س

چکیده

تربیت انقلابی اخلاق‌محور، در منظومه اندیشه مقام معظم رهبری، افقی تمدنی را می‌گشاید که در آن رشد معنوی، استحکام هویت ایمانی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در پیوندی ارگانیک، مسیر تحقق جامعه اسلامی را هموار می‌سازد. در این نگرش، اخلاق به‌منزله شالوده تولید نظام‌های معرفتی و رفتاری عمل می‌کند که زیست فرد و جامعه را بر مدار ایمان، عدالت و پیشرفت جهت می‌دهد. برای پاسخ به این مسئله که «مؤلفه‌ها و سازوکارهای شکل‌دهنده به الگوی مفهومی تربیت انقلابی اخلاق‌محور از منظر رهبری کدم‌اند و چگونه الگوی عملیاتی آن در شرایط کنونی قابل ترسیم است». این پژوهش به روش کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون استقرایی سه‌لایه مدل Attride–Sterling انجام شد. داده‌ها شامل ۱۵۵ سند گفتاری و نوشتاری مقام معظم رهبری در بازه زمانی ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲ بود که پس از کدگذاری باز، محوری و انتخابی، در سه سطح مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که ۳۶ مضمون پایه (از جمله خدا گرایی فعال، تقوای اجتماعی، عدالت ورزی، خودسازی هدفمند، آینده‌نگری اسلامی و جهاد علمی) در قالب ۱۶ مضمون سازمان‌دهنده (مانند هویت‌سازی دینی، ایجاد جهاد مستمر علمی ـ فرهنگی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، مقاومت فعال) سازمان یافته و نهایتاً به چهار مضمون فراگیر «خودسازی و اخلاق انقلابی»، «مسئولیت‌پذیری اجتماعی و عدالت‌خواهی»، «جهاد مستمر و مقاومت فعال» و «هویت‌مندی و آینده‌نگری اسلامی» منتهی شده است. مضمون فراگیر کلان، مفهوم «تربیت تمدن‌ساز اخلاق‌محور» را بازنمایی می‌کند که هم‌زمان به بازسازی باطن فرد و نهادینه‌سازی ارزش‌های انقلاب در ساختار جامعه می‌پردازد. الگوی نظری برآمده از این پژوهش، با پیوند میان مبانی الهیاتی و اقتضائات زمانه، ظرفیتی برای طراحی سیاست‌های آموزشی و فرهنگی کارآمد فراهم می‌آورد و می‌تواند به‌عنوان چارچوب راهبردی در مهندسی تربیت اسلامی مورداستفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها